|
در باره واژه نوروز
اساس اشتقاق نوروز يا نو و روز
عبدالرحيم بهروزيان
آنگاه كه در پگاه
نخستين بامداد از نخستين روز سال نو
نقاب شب از پرده آسمان فرو مي افتد و
خورشيد درخشان رخساره دلرباي خود را
برگيتي و باشندگان آن مي نماياند و
آنگاه كه نخستين نسيم بامداد بهاري با
بوي خوش نو گلان نو شكفته آذين بخش
گستره سبز چمنزارها و مرغزارهاست و
غنچه هاي به ناز آرميده در پرنيان سبز
نو برگ ها به بانگ و ترانه مرغان به
بزم رفته در اوج آبي آسمان نرم نرمك
ديده مي گشايند، نوروز، روز نو، روز
تازگي و طراوت، روز تولد دوباره گيتي
اغاز مي شود، روزي كه تعلق خاطر طبيعت
با رنگ سبز است و هستي مفهومي از
ميلاد
آيين و جشن ديرپاي
نوروز به عنوان بزرگترين جشن ملي
ايرانيان در اصل يكي از دو جشن بزرگ
آرياييان باستان - در كنار جشن مهرگان
است. پيرامون اين آيين كهن و ديرينه
تا كنون بسيار گفته و نوشته شده و از
ديدگاههاي گوناگون به ماهيت، اصل و
اساس و منشا آن پرداخته شده و در حوزه
هاي گوناگوني از قبيل داستان هاي ملي
و مردمي،ديني اسطوره شناختي ( و
تاريخي ) ، فرهنگ عامه و ... توصيف و
تفسير گرديده است. در واقع نوروز
فراتر از هر گونه وابستگي ديني و
اعتقادي، طبقاتي و فردي و .. متعلق به
هر فرد دست كم ايراني در هر لباس و
مقامي است و بي ترديد راز پايداري آن
هم در همين است.
در اين مقاله قصد بر آن است تا از
نگاه زبانشناسي- يا بهتر است گفته شود
واژه شناسي تطبيقي دو واژه نو و روز
كه ساختار نوروز است در زبان ها و
گويش هاي مختلف بيان و بررسي شود.
باتوجه به اينكه فارسي شاخه اي از
زبان هاي ايراني و ان هم شعبه اي از
ايراني كهن و خود شاخه اي از هند و
آريائي و اين هم به نوبه خود از شعبه
هاي مهم هند و اروپايي مادر است، در
ذكر وبيان شواهد، اين سلسله و ترتيب
رعايت مي شود.
1- نو :
پهلوي زردشتي (
CPD.61) nog
نو تازه جديد ،
nog-roz
نوروز ، (ag)
nog=zad
نوزاد، فارسي ميانه مانوي (WMP.63)
nwg
نو ،
nwg-mh
ماه نو پارتي ميانه مانوي (ib.63)
nwg
نو سغدي مانوي(
قريب 6188)
nwyyبودايي
( 6115)nwyمانوي،
مسيحي ( 6018) (
h) nwy
نو مسيحي (6125)
nwc( 6172) nwy
نو ، نوين ( 6187) (
nwy(t)
نو مذهبان، غسل تعميدشدگان، نوشدگان،
مانوي( 6130)
nwgrwc
نوروز( 5825)
nwsrdyc
ماه اول سال ( بيروني: نوسرد)، (
6183)
nwym( 5828) my nwy( 5830) nwyswncmy
ماه نو ختني س(
DKS.176) - navaka
نو آموز، نوچه ، ( 189)
nuvaraنو
( 193)nauha
نو
nauha-salye
سالنو سغدي مانوي ( 7788)
ptnwk(w)ptnwy(y)
دوباره از نو مسيحي ( 6108)
nwqrqy
نوآوري، تجديد نظر اوستايي (
AIW.1044) nava
نو ، تازه ، جديد
nava.mahya-(1046)
ماه نو ، پشتو
nawai
نو شغني
naw,nuيزغلاميnugسريكلي
nujارموري
nyow,nuwپراچي
no
نو يدغه اي
nowoyoسنگيچي
nuwok
نو
nauroz(a)
نوروز آسي ديگوري، ايروني
nog,nuog,nauag
نو ارمني عاريتي
nauasard
نخستين ماه سرياني عاريتي
nausard-a
انگور زودرس
nausarder
نخستين يكشنبه سال نو ، آرامي عاريتي
nwsrdy
سال نو ايغوري عاريتي
nwsroyc
ماه اول سال .
هند و آريايي
nava- ( Turner,6983)
} نو، جوان برنا
navaka
نو پالي
navanavaka-
نو اشوكن
nava
نو پراكريت
na(v)a
نو دماكي
nama
نو اشكون
nunaويگالي
nugeدمكي
nu(w)aپشه
، دره اي نو نو لورواني ( پشه اي )
nungaو
گلي
noga
نو آرتي ( پشه اي )
nago
و تپوري
nunga
نو خوري
Noy
نو نخستين روز هر ماه قمري ، گلشه اي
رمبوري
nhok
نو بشكريم
nim , nam
( مونث ) توروالي ( دردي )
nam
نو
nem(
مونث ) ماه نو فلوره اي( دردي )
nawnو
nao
نو شينايي( دردي) گلگتيnaii,nauwo,navu(
مونث) نو كوهستاني ، گوريسي
na
نو كشميري
novسندي
nao(
مذكر ) نخستين خورش غلبه جديد ( اولين
برداشت فصل) لهندايي
nava
نو آوانكاري ( لهندايي)
navva
نو
lava
جوان پنجابي
nava
نو بهاري غربي جونساريno
نو بنگالي
na
جوان
nal
گوساله ماده آريايي
lua,nua
نو، جوان اودهي
nava
نو لخيمپوري
nai
نو هندي
nai, nawa(
مونث) مارواني
navo
نو گجراتي
navuمراتي
navaكنكني
nave
نو سنهالي
navaنو
جوان
هند و اروپايي مادر (
pok.ii.324) neuios,neuos
نو ، تازه جديد سنسكريت
nava
نو ( = اوستايي -
nava)
نو يوناني
neos،
لاتين
novusنو
ليتواني كهن
navasپروسي
كهن يوناني
nelosگالي
( اسپانياني كهن )
novio,dunum, nevio
شهر نو شهر جديد ، ( معادل: فارسي:
نوشهر ، انگليسي،
new- cityآلماني
،
neuen-burg)
ايرلندي كهن ، كيمري
newyddگتيniujis
نو ايسلندي كهن
nyrژرمني
علياي كهن، سكسوني كهن
niuwiانگلوسكسوني
nlweو
novare
نو ليتواني
naujasنو
، يوناني
nearosارمني
norنو
يوناني
neaoلاتين
novare
نو،نوار كردن ، تازه كردن آلماني
erneuenدر
فارسي نوار (
navar)
در تركيب: نو نوار ) ، يوناني
neoter=
لاتين
novitas
تازگي، طراوت، جواني، سنسمريت -
navina
نو يوناني ، لاتين
novicius
نو،نو آموز، روسي
novikz
نو آموز.
در برخي زبان هاي
زنده: انگليسي
new(
انگوسكسوني
neowe)
فرانسه
nouveau،
neuf
نو آلماني
neu
نو انگليسي
neoفرانسه
neoآلماني
neo
نو ( در تركيب )، انگليسي
neonآلماني
neuenانگليسي
neotericو
misoneismانگليسي
aneroid
بي آب، خشك بنابر اين
neronآب
فرانسه
aneroideانگليسي
novaفرانسه
nouveauانگليسي
novelفرانسه
nouveleآلماني
novelleانگليسي
novellynoviceفرانسه
noviceانگليسي
novercal,
renovate, innovate
نامادري ( لاتين
noverca
زن پدر، نا مادري، در اصل به معني زن
نو، مادر نو ).
درفارسي نو با تركيب
هاي گوناگون آن و ريشه
neuios, neuesدر
هند و اروپايي مادر) با واژه نون و
جزء دوم واژه اكنون و نيز جزء دوم در
واژه هنوز (
ha-nu-zپهلوي
زردشتي
ahanuzهنوز
) و در هند و اروپايي ريشه با يكديگر
خويشاوند و از يك خانواده اند از نظر
معني شناختي) نيز نو نو صفت ذاتي زمان
حال است به عبارتي هر زمان حال و
كنوني ويژگي نوين بودن رادرون خود
دارد. به ديگر سخن ماهيت نو بودن تنها
رد چار چوب زمان حال است كه مفهوم
پيدا مي كند و بنابر اين نو و زمان
حال دو تعبير از يك كالبد و پيكر است
براي درك اين موضوع به نقل تفضيلي چند
واژه پرداخته مي شود فارسي : نون (
nunاكنون
حالا، الان ) اكنون ( جزء دوم) هنوز (
جزء دوم ) و پهلوي زردشتي (
Mpii143CPD61)
اكنون ، نوين،
CPD6ahanuzهنوز
(
Npii10) ahanun-icاكنون
هنوز فارسي ميانه مانوي (
WMP63)
اكنون
hnwn0cهنوز
hnwnاكنون
يهوديي فارسيnwnسغدي
بودايي مانوي ( قريب 6135) مسيحي (
6136)
nwqrبوداييnwrcyq(6143)
اكنون اوستايي
nu( Aiw.1088Sq)
بودايي پارسي باستان
nuran( kent194)
اكنون خورزمي
nwrاكنون
يغنابي
nur،
اشكون
napocere
پسين پريروز، چهار روز پيش هندو
واروپايي مادر (
pokii340)
اكنون سنسكريت
nu,nu
اكنون ( = اوستايي
nuيوناني
nu) nutana
كنوني، حال نو، نوجوان، برنا ،
nunamآكنون
از حالا، از اين به بعد ، ليتواني
nunai
اكنون اسلاوي كهن
nyneژرمني
كهن
neujaانگلوسكسوني
nuانگليسي
nowالمانيnun
اكنون.
2. روز
پهلوي زردشتي (
CPD.72) roz
روز مشتقات
rozag
روزه
rozgar
زمانه، روزگار. روزي
roz-saban
روز و شب شبانه روي ،
rozwarag
روزانه فارسي و پارتي ميانه مانوي روز
فارسي ميانه مانوي
rwzروز
rwcyst, rwcدرخشيدن
،
rwcgدرخشان،
rwcgروزه
پارتي ميانه مانوي، درخشيدن، روشن
شدن، از ديگر مشتقات اين ريشه ، واژه
روشن با مشتقات و تركيبات آن در فارسي
است:
پهلوي زردشتي (
CPD.72)
روشن : روشني ، مشتقات ديگر
rosn,rosnagآشكار
rosngar
روشنگر پازند روشن پارتي كتيبه اي (GIPP.63)
Rwsn
اسم خاص فارسي و پارتي ميانه مانوي (
WMp.79)
روشن درخشان
rwsn
نور پارتي ميانه مانوي
rwsngr
روشنگر
rwsnxw
جهان روشني روشني ، روشنايي ، فارسي
ميانه مانوي (
rwsnygr(80)) rwsnyh
روشني فارسي و پارتي ميانه مانوي
rwsnshr
ايزد روشن هر سومين فرستاده ، سغدي
بودايي ( قريب،
rwysn(8571)rywsn-( 8598)بودايي
روشني ، درخشش، مانويrwxsnyromn(8605)بودايي
rywsny( 8484
روشنگر - ( = ژرمني عليا كهن
lougانگوسكسوني
lieg،
ايسلندي كهن
leygrاسلاوي
loka,lucz
جا، مكان ( = لاتين
lucusليتواني
laukas
ميدان ، حوزه، ژرمني علياي كهن
loh
حوزه،ميدان
rocaدرخشان
( يوناني
leukos)
ليتواني
laukas) ruca
روشن ( = يوناني
amfi-luke, luko- fosكيمري
am- lwgايسلندي
كهن شعله نور روشني، درخشش ( = پروسي
كهن
luckis)
افروختن روشن كردن كيمري
llug
درخشش، درخشندگي ايرلندي كهن
luchair
در خشش ، برق ،
luaichtide
درخشان،
locharn, luacharn
چراغ، فانوس،، كيمري ايرلندي كهن
locheكرنوالي
lugarn
برق درخشش گالي
loucetius ,leucetius
لقب مارس ايرلندي كهن
loche
آذرخش كيمري
lluched
، كرنوالي
golowنور
كميري
lleuad
ماه گالي
luguدر
lugoues- lugudunumگتي
،
liuhap
نور ، ژدمني علياي كهن ، سكسوني كهن،
liohtآلماني
نو
lichtروشن
روشني ، انگوسكسوني
leoht
نور، روشني ، گتي
lauhatjanآلماني
نو درخشيدن ژرمني علياي كهن
lohazzen lougazzen
شعله ور شدن انگلوسكسونيliegetu
برق آذرخش ژرمني علياي كهن
loug,laucانگلوسكسوني
liegايسلندي
كهن
leygr
شعله آتش
logiفريسي
كهنloga
شعله ايسلندي كهن
lokiخداي
آتش ، ژرمني علياي ميانه
hohe
شعله ايسلندي كهن
ljomi،
سكسوني كهن
liomoانگلوسكسوني
leoma
درخشش، گتيlauhmuni
شعله آذرخش انگليسي نو
Levin
آذرخش ، ايسلندي كهن
logn
سكوت،
ljori
نور، لوله دودكش پشت بام، نروژي
ljor
شكاف ابر ،
ljora
صاف شدن ايسلندي كهن
ljos
نور
lysa
درخشيدن، روشن شدن انگلوسكسوني
lioxan,lixan
درخشيدن ليتواني
laukas,luckis
فضاي باز، اسلووني
lucنور
روسي
lucz
شعاع، پرتوه،
luca
تراشه چوب كاج ، چچني
louc
درخت كاج اسلاوي
lunaماه،
ايرلندي ميانه
loch
سياه كيمري
llwg
زرد تيره،
llug
سياه ( بي درخشش، بي نور ) ، ايرلندي
كهن
lon
طرقه، چكاوك، ژرمني علياي كهن
listera
چكاوك، طرقه تخاري(ب) نگريستن، ديدن،
يوناني
leussoديدن
كيمري
go-lwgديدن
ليتواني
laukti, laukia
زير نظر داشتن، مواظب كسي بودن،
lukestis
انتظار داشتن، لتوني
lukut
تماشا كردن، پروسي كهن
laukit
كاويدن، جستجوكردن، اسلووني
lukati
جاسوسي كردم، سنسكريت
rusant
روشن، سفيد، روسي
lysyj
گل كچل انگليسي كهن
liht,leohtروشنايي،
نور، انگليسي
light:
لاتين
lux
روشني، انگليسي
lux,lucy,lucina,Luciferفرانسهlucie,Luciferلاتين
lumen
روشنايي، نور، انگليسي
luminos, lumen,limnفرانسه،
luminaire,lumiereلاتينlustrumغسل،تطهير،
انگليسي
lustrum,lusterلاتين
lucubrare
زير نور چراغ كار كردن، انگليسي
lucubrateلاتين
luna
ماه، انگليسي
lune,lunar,luna,lunaفرانسه
lunaireيوناني
lussa
ديوانگي، هاري، (ماخوذ از روشني، سرخي
و گشادي چشمها در اين حالت)، انگليسي
lytta,alyssumيوناني
lukhnos
چراغ، فانوس، انگليسيlinkو
lychnis:
ژرمني
lugonدر
نروژي كهن
logi
شعله ، آتش، انگليسي
lokiلاتين
lucernaچراغ
، انگليسي
Lucerneفرانسه
luzerneهندوآريايي
(
Turner,10755)
روشن محبوب،
rukti(10756)
روشني
ruc
درخشيدن،
ruci-(10762)
روشني زيبايي، حسن، پالي
ruci
روشني پراكريت
ruiزيبايي
(10763)rucita
روشني خوري
rost
نور ، درخشش
rosti
روشني روز، روز روشن توروالي ( دردي)
zut
صبح بشكريت
ret,red
فردا،
roca-(10831)
درخشش،
rocate(10832)درخشيدن،
پالي
rocati
درخشيدنrocls-(10833)نور،
درخشش،
rocasپراكريت
roi
نور گوربتي
ruc
صبح ، پشه اي
zoi-zalدرخت
كاج،
rocya-(10835)
درخشان گوربتي
rucو
roc
پگاه.
|